woensdag 17 september 2014

Was Richard Wagner een jood ?



EIN GEYER IST NOCH KEIN ADLER

De afgelopen maanden is het mij wel vier maal overkomen geconfronteerd te worden met de stelling dat Richard Wagner vermoedelijk de zoon was van Ludwig Geyer en bijgevolg ook wel eens joods bloed in de aderen kan hebben gehad. Het is een misverstand dat voor het eerst door Friedrich Nietzsche in de wereld werd gezet. En zoals alle kwakkels van Nietzsche leiden ze een taai leven.

Op de grote biografische tentoonstelling vorig jaar in Leipzig werd het vaderschap van Carl Friedrich Wilhelm Wagner helemaal niet meer ter discussie gesteld maar voorgesteld als een feit. Wie daar nog steeds aan twijfelt moet maar eens kijken naar de foto hierboven. Die is niet van Richard Wagner, zoals u misschien zou denken, maar van zijn broer Albert. Hij lijkt als twee druppels water op de componist. Hoe zou Richard Wagner dan de zoon van Ludwig Geyer kunnen zijn?

Lezers van Leidmotief weten dat al minstens 15 jaar. Ter herinnering herneem ik hieronder het artikel uit 1999 over Wagners afstamming dat grotendeels op onderzoek van Dieter David Scholz is gebaseerd.

Wilhelm Richard Wagner werd op 22 mei 1813 in Leipzig geboren in een woning genaamd "Rot und Weissen Löwen", gelegen in het kwartier “de Brühl” op nummer 3. Vandaag staat er een supermarkt maar destijds was de Brühl een internationaal centrum van de rookwarenhandel dat door voornamelijk joodse handelaars uit Polen en Rusland werd bezocht. Als vestigingsplaats voor joden was Leipzig in het begin van de negentiende eeuw nog erg nieuw want eerst in de tweede helft van de 18e eeuw was het slechts aan 6 joodse families toegestaan om er te verblijven. (rond 1800 telde de joodse bevolking tussen de 40 en 50 zielen).

De overweldigende meerderheid van de bevolking in de Brühl bestond uit niet-joden. Het eigenlijke getto beperkte zich tot een jodensteeg aan de rand van de stad, buiten de stadsmuren, zoals kan worden nagelezen in de toonaangevende Enzyclopaedia Judaica en het Leipziger Stadtbuch van 1359. Van een joods getto in de Brühl kan geen sprake zijn.

Richard Wagner was het negende kind uit het huwelijk van Carl Friedrich Wilhelm Wagner (1770-1813) en Johanna Rosine Pätz (1774-1848). Hij werd gedoopt op 16 augustus 1813 in de Thomaskirche van Leipzig. De familiegeschiedenis van Wagner is in vaderlijke en moederlijke lijn relatief goed gekend. De vaderlijke lijn is gekend tot en met Samuel Wagner (1643-1705), die schoolmeester en organist was in Thammenheim. Wagners voorvaderen waren protestantse schoolmeesters, organisten en cantors die in een straal van 80 km rond Leipzig woonden. Wagners vader werd politiebeamte in de Brühl. Zijn moeder was de dochter van bakkermeester Pätz uit Weissenfels.

Carl Friedrich Wilhelm Wagner sterft op 23 november 1813 aan tyfus als Richard 6 maanden oud is. Op 28 augustus van het daaropvolgende jaar huwt Wagners moeder opnieuw met de toneelspeler en schilder Ludwig Geyer. Tot zijn 14e jaar draagt Richard de naam van zijn stiefvader. Zoals Wagnerbiograaf Ernest Newman heeft aangetoond kan het eventuele vaderschap van Ludwig Geyer niet meer met zekerheid worden bewezen noch ontkend. Maar het feit van de frappante gelijkenis tussen Richard Wagner en zijn broer Albert, de oudste zoon van Carl Friedrich Wilhelm Wagner, spreekt nogal tegen het vaderschap van Ludwig Geyer. Daartegenover staat dat er in het geheel van de overgeleverde uitspraken (publieke zowel als private) er geen enkele is waarin hij zijn twijfel ten aanzien van het vaderschap ten aanzien van Carl Friedrich Wilhelm beklemtoont. Wat de afstamming van Ludwig Geyer betreft heeft Otto Bournot in Leipzig in 1913 reeds een studie gepubliceerd waarin Geyers voorgeslacht nagetrokken wordt tot in de 17e eeuw en waaruit blijkt dat zij allen protestantse cantors, organisten en stadsmuzikanten geweest zijn. Ook in het geval van Geyer kan van joodse afstamming geen sprake zijn. Het tot vandaag steeds weer opflakkerende debat rond de vraag of Ludwig Geyer nu de lijfelijke vader van Richard geweest is heeft uiteindelijk geen enkel belang.

Zoals Bournot aantoont heeft de familie Geyer zich bekend tot dezelfde ethische, nationale en religieuze waarden als de familie Wagner. Hun germaanse afstamming en band met de evangelische kerk is even goed bewezen als die van de Wagners. Ook het onderzoek naar de naam Geyer lijkt een joodse afstamming van Wagners stiefvader met zekerheid uit te sluiten. De Israëlische historicus Jacob Katz heeft aangetoond dat Nietzsche's gedachtensprong “von Geyer zum Adler" totaal misplaatst is omdat de naam Geyer in tegenstelling tot Adler onder de joden helemaal niet voorkomt.

1 opmerking:

Johan Uytterschaut zei

Jos jong, de waarheid is een hulpeloos slachtoffer van de mythe... We zullen moeten volhouden.